آييد * ( لَبَرَزَ الَّذِينَ ) * هر آينه بيرون آمدندى از ميان شما آنكه در لوح محفوظ * ( كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ ) * نوشته شده است بر ايشان كشته شدن * ( إِلى مَضاجِعِهِمْ ) * بسوى كشتنگاه خود يعنى اگر در منازل خود ميبوديد هر آينه كسانى از شما كه اجال ايشان و موت و قتل ايشان مكتوبست در لوح محفوظ درين وقت بيرون آمدندى از منازل بمصارع خود و يا اگر شما در خانها ساكن ميشديد بيرون آمدند مؤمنانى كه فرض شده است بر ايشان قتال پس مقاتله كردند و مقتول شدند و يا غالب گشتند يعنى اگر شما تخلف كرديد مؤمنان تخلف نكردند و يا اگر شما بيرون نيامديد از منازل خود هر آينه بيرون آمدند مؤمنانى كه حقتعالى قتل كفار بر دست ايشان مقدر ساخته است به معارك حرب و مصارع اهل شرك * ( وَلِيَبْتَلِيَ اللَّه ) * متعلق است بفعل محذوف تقدير اينكه ( و فعل ذلك ليبتلى اللَّه ) يعنى اين قتل و جرح واقع شد براى آنكه بيازمايد خدا يعنى معاملهء از مايندگان كند تا بر عالميان ظاهر شود * ( ما فِي صُدُورِكُمْ ) * آنچه در سينه هاى شماست از اخلاص و نفاق و ميتواند بود كه معطوف عليه ان محذوف باشد تقدير آنكه لبرز لنفاذ القضا و ليبتلى اللَّه يعنى هر آينه شما بيرون مىآمديد از منازل خود به جهت نفاذ قضا كه آن انقضاى اجل است بقتل و به جهت آنكه با شما معاملهء اهل ابتلا و امتحان كند و يا معطوف عليه ان لِكَيْلا تَحْزَنُوا است يعنى حقتعالى غموم بسيار بر شما متوجه ساخت تا متمرن شويد بر آن و بر شدايد صبر نمائيد و از آن محزون نشويد و تا آزمايش آن چيزى كند كه در صدور شماست از اخلاص و نفاق * ( وَلِيُمَحِّصَ ) * و تا پاك و خالص سازد * ( ما فِي قُلُوبِكُمْ ) * آنچه در دلهاى شماست از نيات و عزايم حقه يعنى آن را از وساوس باطله پاكيزه گرداند و متميز سازد از اراى زايغه * ( وَاللَّه عَلِيمٌ ) * و خدا داناست * ( بِذاتِ الصُّدُورِ ) * بدانچه در سينه هاى شماست از سراير و خفيات قبل از اظهار آن درين وعد و وعيد است و تنبيه بر آنكه او سبحانه غنى است از ابتلا و غرض او از اين تمرين مؤمنان است و اظهار حال منافقان بعد از آن بيان حال منهزمان روز احد مىفرمايد كه * ( إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا ) * بدرستى كه آنان كه روى بگردانيدند * ( مِنْكُمْ ) * از شما و بهزيمت رفتند * ( يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ ) * آن روز كه روى به روى آورده بودند دو گروه يعنى مسلمانان و كافران در حرب احد * ( إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ ) * جز اين نيست كه طلب لغزيدن كردن شيطان ايشان را و پاى ايشان را از زير فرو گرفت يعنى ايشان را وسوسه داد و از راه حق بگردانيد و ايشان